Klor Ölçümü Nasıl Yapılır? Serbest ve Bakiye Klor Ölçüm Yöntemleri

Kısa cevap: Klor ölçümü sahada çoğunlukla DPD yöntemiyle yapılır: numune suyu küvete alınır, DPD1 reaktifi eklenir ve oluşan pembe renk hemen renk skalası ya da fotometreyle okunur; bu değer serbest klordur. Aynı numuneye DPD3 eklenip kitin belirttiği süre sonunda okunan değer toplam klordur, aradaki fark bağlı klordur. Bakiye klor, suyun kullanıldığı noktadan alınan numunede ölçülür. Sürekli izleme için amperometrik serbest klor sensörü kullanılır ve sensör düzenli aralıklarla DPD ölçümüyle karşılaştırılır.

Bu rehber; içme suyu deposu, kuyu suyu, havuz ve proses suyunda klor ölçen kişiler için yöntemleri, adımları ve sık yapılan hataları anlatır. Serbest, bağlı ve toplam klorun ne olduğunu serbest klor nedir rehberimizde ayrıntılı anlattık; burada yalnız ölçüme odaklanıyoruz. Ölçüm sonucu, suya kloru veren klor dozaj pompası ayarının doğru olup olmadığını gösteren en güvenilir veridir.

Klor Ölçümünde Hangi Değerler Ölçülür?

Klor ölçümünde genellikle iki değer ölçülür, üçüncüsü hesaplanır: serbest klor ve toplam klor ölçülür, bağlı klor bunların farkından bulunur. Bakiye klor ayrı bir analiz değildir; dezenfeksiyondan sonra, suyun kullanıldığı noktadan alınan numunedeki serbest klor değeridir.

• Serbest klor: Suyu o anda dezenfekte edebilen klor. Dozaj ayarı ve mevzuat kontrolü bu değere göre yapılır.
• Toplam klor: Serbest klor ile kloraminlerdeki bağlı klorun toplamı.
• Bağlı klor: Toplam klor − serbest klor. Havuzlarda ve amonyak içeren sularda takip edilir.

Sonuçlar mg/L ya da ppm olarak verilir; seyreltik sulu çözeltilerde 1 mg/L yaklaşık 1 ppm’e karşılık gelir. Laboratuvar dilindeki “serbest klor tayini” de aynı işi anlatır: numunedeki serbest klor miktarının belirlenmesi.

Klor Ölçüm Yöntemleri Nelerdir?

Sahada kullanılan klor ölçüm yöntemleri beş grupta toplanır: renk skalalı DPD test kiti, DPD fotometresi, test şeridi, online serbest klor sensörü ve dolaylı ölçüm yapan ORP elektrodu. WHO’nun klor arka plan belgesi (WHO/SDE/WSH/03.04/45, 2003), kolorimetrik bir yöntemle sudaki serbest klorun 0,1–10 mg/L aralığında belirlenebildiğini ve en düşük saptanabilir klor derişiminin yaklaşık 0,02 mg/L olduğunu belirtir.

Yöntem	Neyi ölçer?	Okuma	Uygun olduğu iş	Sınırı
DPD reaktifi + renk skalası (test kiti)	Serbest klor (DPD1), toplam klor (DPD3)	Gözle, renk karşılaştırarak	Günlük saha kontrolü, havuz, küçük depo	Işık ve renk algısı sonucu etkiler; skala adımları kabadır
DPD reaktifi + fotometre	Serbest ve toplam klor	Dijital, mg/L	Kontrol ölçümü, sensör karşılaştırma, kayıt tutulan tesisler	Temiz küvet ve sıfırlama ister; aralık aşılırsa seyreltme gerekir
Test şeridi	Serbest ve/veya toplam klor (şeride göre)	Gözle	Hızlı tarama	Hassasiyeti düşüktür; ayar ve kayıt için tek başına yeterli değildir
Online amperometrik ya da potansiyostatik sensör	Serbest klor, sürekli	Elektrik sinyali → mg/L	Ölçüme göre dozaj, içme suyu depoları, proses hatları	Sabit numune akışı ve DPD ile periyodik karşılaştırma ister; pH’tan etkilenebilir
ORP elektrodu	Suyun oksitleme gücü (mV)	Elektrik sinyali → mV	Havuzlarda ORP’ye göre klor dozajı	Dolaylıdır, mg/L vermez; pH ve sıcaklıktan etkilenir

Laboratuvarlarda bunlara ek olarak titrasyon yöntemleri de kullanılır. Sahada en yaygın ve en kolay doğrulanabilen yöntem DPD’dir; online sensörler de DPD ölçümüyle karşılaştırılarak kontrol edilir.

Ortotolidin gibi eski yöntemler

Eski bazı test kitleri ortotolidin (OTO) reaktifiyle çalışır ve klorla sarı renk verir. Bu yöntem serbest klor ile bağlı kloru güvenilir biçimde ayırmaz. Serbest klor takip edilecekse DPD ile çalışan bir kit ya da fotometre kullanın. Elinizdeki kitin hangi reaktifle çalıştığını ambalajından kontrol edin; reaktifleri talimatına göre saklayın ve atın.

Serbest Klor Nasıl Ölçülür? DPD Yöntemi Adım Adım

Serbest klor, DPD (N,N-dietil-p-fenilendiamin) reaktifinin serbest klorla pembe-mor bir renk oluşturmasına dayanarak ölçülür: renk ne kadar koyuysa serbest klor o kadar yüksektir. Adımlar tabletli, sıvı ve toz reaktifli kitlerde benzerdir; numune hacmi ve bekleme süresi için kitinizin talimatını esas alın.

1. Hazırlık: Reaktifin son kullanma tarihine bakın; nem almış ya da renk değiştirmiş tablet kullanmayın. Küvetlerin temiz ve çiziksiz olduğundan emin olun.
2. Numune: Küveti ölçülecek suyla iki üç kez çalkalayın, sonra kitin gösterdiği çizgiye kadar doldurun. Numuneyi alır almaz ölçün; şişede bekletmeyin.
3. Fotometrede sıfırlama: Fotometre kullanıyorsanız cihazı önce reaktifsiz numuneyle sıfırlayın. Böylece suyun kendi rengi ve bulanıklığı sonuca eklenmez.
4. Reaktif: DPD1 tabletini parmağınızla dokunmadan küvete atın ve kitle gelen çubukla ezerek tamamen çözün; sıvı reaktifte talimattaki damla sayısını kullanın. Kapağı kapatıp birkaç kez çevirerek karıştırın.
5. Okuma: Rengi hemen okuyun. Renk skalalı kitte küveti beyaz bir zeminin önünde, gün ışığında ama doğrudan güneş altında olmadan karşılaştırın. Renk iki ton arasında kalırsa ara değeri not edin.
6. Kayıt: Değeri tarih, saat, numune noktası ve varsa pH ile birlikte yazın. Pompa ayarıyla birlikte tutulan kayıtlar, dozajdaki sapmaları erken gösterir.

Toplam ve bağlı klor nasıl ölçülür?

Toplam klor için serbest klor okunduktan sonra aynı numuneye DPD3 tableti eklenir. DPD3, kloraminlerdeki klorun da renk vermesini sağlar; bu yüzden okumadan önce kitin belirttiği süre (çoğu kitte birkaç dakika) beklenir. Okunan değer toplam klordur ve bağlı klor bu değerden serbest klor çıkarılarak bulunur. Örneğin serbest klor 0,8 mg/L, toplam klor 1,1 mg/L okunduysa bağlı klor 0,3 mg/L’dir (değerler örnektir). AnTech kataloğunda fotometrik analiz cihazlarıyla birlikte DPD1 (serbest klor), DPD3 (toplam klor) ve kloramin ölçümü için ek yardımcı tablet olarak DPD2 yer alır.

Serbest klor test kiti nasıl kullanılır?

Renk skalalı serbest klor test kiti, yukarıdaki adımların gözle okunan hâlidir. Doğru sonuç için şunlara dikkat edin:

• Ölçüm aralığını bilin. Örneğin AnTech kataloğundaki tabletli havuz suyu test kiti klor için 0,1–3,0 ppm, pH için 6,8–8,2 aralığında okur. Bu aralığın dışındaki değerler skalada görünmez.
• pH’ı birlikte ölçün. pH için ikinci küvete fenol kırmızısı tableti konur ve renk pH skalasıyla karşılaştırılır. Aynı serbest klor değeri yüksek pH’ta daha zayıf dezenfeksiyon demektir.
• Aynı koşulda okuyun. Renkleri her seferinde benzer ışıkta okuyun; mümkünse ölçümleri aynı kişi yapsın.
• Şüpheli renkte tekrarlayın. Renk skalanın en koyu tonundan daha koyuysa ya da beklenmedik biçimde soluksa numuneyi seyreltip yeniden ölçün.

Klor Ölçümünde Sık Yapılan Hatalar

Klor ölçümündeki hataların çoğu reaktiften değil, numuneden ve okuma zamanından kaynaklanır. Aşağıdaki tablo en sık hataları ve önlemlerini özetler:

Hata	Sonuca etkisi	Önlem
Numuneyi şişede taşıyıp sonra ölçmek	Klor beklerken azalır; değer düşük çıkar	Ölçümü numunenin alındığı yerde, hemen yapın
Serbest kloru geç okumak	Kloraminler zamanla DPD1 rengine katılır; serbest klor yüksek görünür	Reaktif çözünür çözünmez okuyun
Çok yüksek klorlu suyu doğrudan ölçmek	Yüksek klor DPD rengini ağartabilir; renk bir an görünüp kaybolur, değer düşük ya da sıfır sanılır	Numuneyi klorsuz saf suyla bilinen oranda seyreltip ölçün, sonucu seyreltme oranıyla çarpın
Kirli, çizik ya da dışı ıslak küvet	Fotometre hatalı okur	Küveti yıkayın, dışını kurulayın, çizik küveti değiştirin
Tablete elle dokunmak, eski reaktif kullanmak	Renk zayıf ya da kararsız olur	Tableti ambalajından doğrudan küvete atın, son kullanma tarihine bakın
Arıtma cihazı ya da filtre çıkışından numune almak	Aktif karbon kloru tutar; hattaki bakiye klor görünmez	Numuneyi arıtmasız bir musluktan alın
Boruda beklemiş sudan numune almak	Durgun suyun kloru azalmıştır; değer düşük çıkar	Musluğu bir süre akıtın, su sıcaklığı sabitlenince numune alın
Suda başka oksitleyici bulunması	Brom, ozon, klor dioksit ve oksitlenmiş mangan da DPD ile renk verebilir; değer yüksek görünür	Bu maddelerin bulunabildiği sularda sonucu yöntemin talimatına göre yorumlayın

Seyreltme örneği: 1 hacim numuneye 4 hacim klorsuz saf su eklediyseniz okunan değeri 5 ile çarpın. Seyreltmede kullanılan su klor içermemeli; şebeke suyu bu iş için uygun değildir.

Bakiye Klor Ölçümü Nasıl Yapılır?

Bakiye klor ölçümü, klorlanmış suyun kullanıldığı noktadan alınan numunede serbest klorun DPD yöntemiyle yerinde ölçülmesidir. Amaç, suyun musluğa ya da havuza ulaştığında hâlâ yeterli klor taşıyıp taşımadığını görmektir.

İçme suyu ve su deposunda bakiye klor ölçümü

• Ölçüm noktası: İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik, serbest klor değerini şebekenin uç noktasında arar. Enjeksiyon noktasının hemen ardından alınan numune bakiye kloru göstermez; klor henüz suyla karışmamış ve suyun klor ihtiyacı karşılanmamıştır.
• Birden fazla nokta: Depo çıkışı, en yakın ve en uzak musluk birlikte ölçülürse klorun hatta ne kadar tükendiği görülür.
• Musluk seçimi: Filtresi olmayan ve arıtma cihazına bağlı olmayan bir musluk seçin; suyu bir süre akıttıktan sonra numune alın.
• Sıklık: Yönetmelik, dezenfeksiyon etkinliğini denetlemek için serbest klor ölçümlerinin suyun bulunduğu yerde her gün yapılmasını öngörür (md. 10/5).

Depoda klorun suyla karışması ve temas süresi için su deposu klorlama, şebeke suyundaki yükümlülükler için içme suyu klorlama rehberlerimize bakabilirsiniz.

Havuz suyunda numune nasıl alınır?

• Numune: Suyu havuz yüzeyinden değil biraz altından, kimyasal besleme ve dönüş ağızlarından uzak bir noktadan alın.
• Yerinde ölçüm ve ilan: Havuz yönetmeliği serbest klor ölçümlerinin havuz mahallinde yapılmasını şart koşar. Havuz açıkken sıcaklık, pH ve serbest klor değerleri ile son mikrobiyolojik analiz sonuçları kullanıcıların görebileceği bir panoda ilan edilir (md. 5/4 ve Ek-1 notu). İşletmecinin yapacağı analizler ve sıklıkları yönetmeliğin Ek-4’ünde listelenir.
• Bağlı klor: Klorla dezenfekte edilen havuzlarda yönetmelik bağlı klor için en fazla 0,2 mg/L sınırı verir (Ek-1, RG 15.12.2011, sayı 28143 ile değişik). Bunun için serbest ve toplam kloru aynı numunede ölçün.
• pH ile birlikte: Klor ölçümünü pH ölçümüyle birlikte yapın. pH’ın nasıl dengelendiğini havuz pH seviyesi rehberimiz anlatır; otomatik klor ve pH kontrolü için havuz klor dozaj pompası sayfamıza bakın.

Online Serbest Klor Sensörü Nasıl Çalışır?

Online serbest klor sensörü, numune suyunun sürekli aktığı bir haznede elektrotlar arasında oluşan akımı ölçer; bu akım serbest klor derişimiyle orantılıdır ve cihaz bunu mg/L (ppm) değerine çevirir. Amperometrik sensörler çoğunlukla hipokloröz aside duyarlıdır; bu yüzden pH değiştikçe okuma kayabilir ve bazı sistemlerde pH ölçümü birlikte kullanılır.

Klor ölçümlü dozaj pompaları bu ölçümü dozajla birleştirir. AnTech Nova DMİA 10 L/h 10 Bar, amperometrik sensörden gelen serbest klor değerine göre dozajı ayarlar ve ölçümü 4–20 mA çıkışıyla otomasyon sistemine aktarabilir. Daha yüksek debi gereken yerlerde AnTech Nova DMİA 25 L/h 5 Bar aynı ölçümle çalışır. Sensör pompayla gelmez: katalogda 0–2 ppm ve 0–5 ppm seçici serbest klor sensörleri ile 0–10 ppm amperometrik serbest klor hücresi (Cu-Pt) ayrı kalemdir. Ölçümü pompadan bağımsız bir cihazla yapmak isterseniz katalogdaki Omnicon PH FCL, pH ve serbest kloru birlikte ölçer; potansiyostatik serbest klor elektrodu da sistem seçenekleri arasındadır.

Sensörden doğru ölçüm almak için

• Sabit numune akışı: Hazneden geçen akış durursa ya da çok değişirse ölçüm sapar ve pompa yanlış değere göre çalışır. Katalogdaki ELEKTROD HAZNE AKIS MODULU (sinyal çıkışlı, vanalı numune suyu akış kontrol modülü) ve FLOWREG akış dengeleyici kiti bu amaçla kullanılır.
• DPD ile karşılaştırma: Haznenin çıkışından alınan numuneyi aynı anda DPD yöntemiyle, tercihen fotometreyle ölçün ve pompanın gösterdiği değerle karşılaştırın. Fark belirginse kalibrasyonu kullanım kılavuzuna göre yenileyin. Bu işi bizim yapmamızı isterseniz pH ve klor sensörü kalibrasyonu hizmetimize bakın.
• Uygun aralık: Hedef değer düşükse, örneğin içme suyunda, dar aralıklı sensör küçük değişimleri daha iyi gösterir.
• Temizlik: Hazneyi ve sensör yüzeyini kılavuzdaki aralıkla temizleyin. Sensör kontrolünü pompa bakımıyla birlikte planlamak için klor dozaj pompası bakımı rehberimize bakın.

ORP ölçümü serbest klorun yerini tutar mı?

Tam olarak tutmaz. ORP, suyun oksitleme gücünü mV olarak gösterir; serbest klor arttıkça yükselir ama pH, sıcaklık ve sudaki diğer maddelerden de etkilenir ve mg/L değeri vermez. Havuzlarda ORP’ye göre klor dozajı yaygındır: pH/ORP kontrollü dozaj pompaları arasında AnTech Nova DMPR 10 L/h 10 Bar ve AnTech Lara PR 5 L/h 7 Bar bu iş için kullanılır. ORP hedefi, aynı anda DPD ile ölçülen serbest klor ve pH değerlerine bakılarak belirlenir; bu karşılaştırma belirli aralıklarla tekrarlanır.

Klor Ölçümü Ne Sıklıkla Yapılmalı?

Klor ölçüm sıklığı mevzuata ve sistemin ne kadar değişken olduğuna bağlıdır: yönetmeliğe tabi içme-kullanma suyunda serbest klor her gün ölçülür; diğer uygulamalarda aşağıdaki tablo bir başlangıç önerisidir.

Durum	Sıklık	Not
Yönetmeliğe tabi içme-kullanma suyu	Her gün (yönetmelik gereği)	Serbest klor suyun bulunduğu yerde ölçülür; kayıt tutulur
Yüzme havuzu	Havuz yönetmeliğinin Ek-4’ündeki sıklıkta	Serbest klor havuz başında ölçülür, değer panoda ilan edilir
Yeni kurulan ya da ayarı değiştirilen sistem	Öneri: ilk günlerde günde birkaç kez	Pompa ayarı oturana kadar
Ev ya da iş yeri kuyu suyu deposu	Öneri: haftada birkaç kez; değerler kararlıysa seyrekleştirilebilir	Yağıştan ve depo temizliğinden sonra sıklaştırın
Online sensörlü sistem	Öneri: sensör sürekli ölçer, DPD ile karşılaştırma haftada bir	Fark büyürse kalibrasyon
Klor ihtiyacının değiştiği dönemler	Öneri: sıklaştırın	Sıcak hava, yoğun kullanım, ham su değişimi

“Öneri” yazan satırlar resmî süre değildir. Tesisiniz farklı bir mevzuata tabiyse ya da kullanım kılavuzunuz başka bir aralık öngörüyorsa ona uyun.

Klor Ölçüm Değerleri Nasıl Yorumlanır?

Klor ölçüm değeri, hedef aralıkla ve önceki kayıtlarla birlikte yorumlanır; tek bir ölçümden çok, değerin zaman içinde nasıl değiştiği önemlidir. Türkiye’de içme-kullanma suyu için hedef, şebekenin uç noktasında 0,2–0,5 mg/L serbest klordur (İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik, md. 10/5, RG 20.10.2016, sayı 29863 ile değişik); havuz ve WHO değerleri için serbest klor kaç olmalı tablomuza bakın.

• Serbest klor sıfır ya da skalanın altında: Klor ihtiyacı karşılanmıyor ya da kimyasal hatta gitmiyor olabilir. Tankı, pompanın basıp basmadığını ve enjeksiyon ucunu kontrol edin; belirtiye göre adımlar dozaj pompası arızaları ve çözümleri rehberimizde yer alır.
• Serbest klor düşük, toplam klor yüksek: Klorun büyük kısmı kloramine dönüşmüştür; suda amonyak ya da organik yük vardır. Havuzlarda bu durum genellikle kırılma noktası (şok) klorlamasıyla giderilir; içme suyunda amonyağın kaynağı araştırılır.
• Serbest klor hedefin üstünde: Pompa debisini azaltın ya da çözeltiyi seyreltin. Ayar yöntemleri klor dozaj pompası ayarları rehberimizde anlatılır.
• Değer gün içinde dalgalanıyor: Hat debisi değişiyorsa sabit ayarlı pompa yetmeyebilir; su sayacına bağlı ya da ölçüme göre çalışan bir pompa düşünün. Gereken pompa debisini klor dozaj hesaplama aracımızla bulabilirsiniz.
• Renk bir an oluşup kayboluyor: Klor, kitin aralığının çok üstünde olabilir; numuneyi seyreltip yeniden ölçün.

Sonuçlarınızı yorumlarken emin olamadığınız bir durum varsa ölçüm kayıtlarınızla bize yazın, birlikte kontrol edelim.

Kaynaklar

• İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik (RG 17.02.2005, sayı 25730), md. 10/5 (RG 07.03.2013, sayı 28580 ve RG 20.10.2016, sayı 29863 ile değişik): mevzuat.gov.tr; 20.10.2016 tarihli değişiklik: resmigazete.gov.tr
• Yüzme Havuzlarının Tabi Olacağı Sağlık Esasları Hakkında Yönetmelik (RG 06.03.2011, sayı 27866; ekleri RG 15.12.2011, sayı 28143 ile değişik), md. 5, Ek-1 ve Ek-4: mevzuat.gov.tr; 15.12.2011 tarihli değişiklik ve ekleri: resmigazete.gov.tr
• WHO, Chlorine in Drinking-water, Background document for development of WHO Guidelines for Drinking-water Quality (WHO/SDE/WSH/03.04/45, 2003), “Analytical methods” bölümü: who.int
• AnTech 2025 Ürün Kataloğu (KT_25 R02): Nova DMİA, Nova DMPR, Lara PR, serbest klor sensörleri, elektrot hazne aksesuarları, portatif cihazlar ve test kitleri.

Sık Sorulan Sorular

Klor ölçümü nasıl yapılır?

Numune suyu küvete alınır, DPD1 reaktifi eklenir ve oluşan pembe renk hemen renk skalası ya da fotometreyle okunur; bu değer serbest klordur. Toplam klor için aynı numuneye DPD3 eklenir. Sürekli izleme gereken yerlerde online serbest klor sensörü kullanılır.

Serbest klor nasıl ölçülür?

En yaygın yöntem DPD yöntemidir. DPD reaktifi serbest klorla pembe renk verir; rengin koyuluğu serbest klor miktarını gösterir. Okuma reaktif çözünür çözünmez yapılmalıdır, çünkü zamanla bağlı klor da renge katılır.

Bakiye klor ölçümü nasıl yapılır?

Klorlanmış suyun kullanıldığı noktada, filtresiz ve arıtma cihazına bağlı olmayan bir musluktan, su bir süre akıtıldıktan sonra numune alınır ve serbest klor DPD yöntemiyle yerinde ölçülür. İçme-kullanma suyunda yönetmelik değeri şebekenin uç noktasında arar.

Serbest klor test kiti nasıl kullanılır?

Küveti numuneyle çalkalayıp çizgiye kadar doldurun, DPD1 tabletini elle dokunmadan atıp ezerek çözün, kapağı kapatıp karıştırın ve rengi hemen beyaz zemin önünde skalayla karşılaştırın. Kitin aralığını aşan değerlerde numuneyi klorsuz saf suyla seyreltin.

Serbest klor tayini neden yapılır?

Suyun o anda dezenfekte edilip edilmediğini görmek, klor dozajını ayarlamak ve mevzuattaki değerlerin sağlandığını belgelemek için yapılır. Toplam klor tek başına yanıltıcı olabilir, çünkü bağlı klor da toplam değere dahildir.

DPD1 ve DPD3 tabletleri arasındaki fark nedir?

DPD1 serbest kloru gösterir. DPD1'in üzerine eklenen DPD3 ise kloraminlerdeki klorun da renk vermesini sağlar ve toplam kloru gösterir. Toplam klordan serbest klor çıkarılarak bağlı klor bulunur.

Online klor sensörü neden test kitinden farklı ölçer?

En sık nedenler kalibrasyonun kayması, hazneden geçen numune akışının değişmesi, pH değişimi ve kirlenmiş sensör yüzeyidir. Haznenin çıkışından alınan numuneyi aynı anda DPD ile ölçüp karşılaştırın; fark belirginse kalibrasyonu yenileyin.

Havuz suyunda klor ölçerken nelere dikkat edilir?

Numune su yüzeyinin biraz altından ve kimyasal besleme ağızlarından uzaktan alınır; serbest ve toplam klor DPD yöntemiyle, pH ise fenol kırmızısı tabletiyle ölçülür. Havuz yönetmeliği serbest klor ölçümlerinin havuz başında yapılmasını ve değerlerin panoda ilan edilmesini ister.